Cây Sâm cau (Curculigo orchioides Gaertn.) thuộc họ Tỏi voi lùn (Hypoxidaceae) là cây thân thảo, sống lâu năm thường có thân thật là thân rễ, phình to tạo thành củ (Asif, 2012). Loài cây này phân bố rộng rãi và được tìm thấy ở Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia, Philippine, Indonesia, Pakistan… (Chaturvedi & Srivastava, 2023).
Đây là một loài thực vật có giá trị cao trong y học cổ truyền, được sử dụng rộng rãi để điều trị các bệnh liên quan đến sinh lý, cải thiện sức khỏe và tăng cường sinh lực (Nagesh, 2008; Chaturvedi & Srivastava, 2023). Do nhu cầu sử dụng lớn và việc khai thác quá ồ ạt ngoài tự nhiên, Sâm cau đã trở thành một loài cây dược liệu quý hiếm có nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Các biện pháp nhân giống truyền thống hiện nay không thể đáp ứng đủ nhu cầu về cả số lượng và chất cho nguồn cung, bởi trong tự nhiên, cây Sâm cau được nhân giống chủ yếu từ hạt hoặc bằng thân. Người dân miền núi chủ yếu lấy cây non ngoài tự nhiên về trồng, tuy nhiên, hạt có tỷ lệ nảy mầm thấp. Còn nhân giống bằng thân thì mỗi cây giống phải có một phần củ và phần ngọn để đảm bảo cây có thể sống, trong khi đó mỗi cây sâm cau chỉ hình thành một củ chính, vì vậy hệ số nhân giống cũng rất thấp (Nguyễn Đình Sỹ & cs., 2025). Vì vậy, việc bảo tồn và phát triển Sâm cau qua phương pháp nhân giống tiên tiến là rất cần thiết để đáp ứng nhu cầu của xã hội, bảo tồn nguồn gen quý và duy trì sự bền vững của loài. Phương pháp nuôi cấy mô in vitro là một giải pháp hiệu quả để nhân nhanh cây Sâm cau, cho phép tạo ra số lượng lớn cây giống trong khoảng thời gian ngắn, sạch bệnh và có chất lượng đồng nhất. Nhân giống in vitro cây Sâm cau từ các mẫu thân rễ, lá và chồi đỉnh đã được thực hiện và thành công ở trên thế giới và Việt Nam như nghiên cứu của Suri & cs. (1999), Nagesh (2008), Võ Châu Tuấn & cs. (2011), Trương Thị Bích Phượng & cs. (2018) và thậm chí đã tiến hành thành công từ kỹ thuật nuôi cấy lát mỏng tế bào (Nguyễn Thị Thúy Diễm & cs., 2021), nghiên cứu ảnh hưởng của nano bạc và hợp chất hữu cơ trong tái sinh chồi (Nguyễn Đình Sỹ & cs., 2025). Tuy nhiên, vẫn chưa có những nghiên cứu nuôi cấy in vitro cây Sâm cau từ mắt ngủ trên thân. Do đó, để tối ưu hóa và nâng cao hiệu quả của quy trình nhân giống in vitro, cần có các nghiên cứu về điều kiện nuôi cấy, yếu tố dinh dưỡng, phytohoocmon, giá thể thích hợp để nâng cao hệ số và chất lượng cây giống.
Trong nhân giống in vitro thì cây trồng nói chung đều phải trải qua 4 giai đoạn cơ bản, cụ thể là giai đoạn khởi động, nhân nhanh, tạo cây hoàn chỉnh và tạo nguồn cây giống có số lượng lớn, chất lượng đưa ra ngoài sản xuất.
Ghi chú: a: Giai đoạn tạo cụm chồi; b, c: Giai đoạn nhân nhanh; d: Giai đoạn hình thành cây hoàn chỉnh; e, g, h: Ra cây con in vitro.
Cây sâm cau từ giai đoạn phát sinh chồi cho đến khi tạo nguồn cây giống cho sản xuất
Nghiên cứu nhằm mục đích hoàn thiện quy trình nhân giống in vitro cây Sâm cau (Curculigo orchioides Gaertn.). Các thí nghiệm đã được tiến hành: ảnh hưởng của BAP, IBA đến khả năng tạo cụm chồi; ảnh hưởng của IBA, Kinetin đến khả năng nhân nhanh chồi; ảnh hưởng của α-NAA , than hoạt tính đến khả năng tạo rễ in vitro và ảnh hưởng của độ ẩm, giá thể đến tỷ lệ sống của cây Sâm cau in vitro trong giai đoạn vườn ươm. Kết quả xác định được môi trường tối ưu sử dụng để tạo cụm chồi là môi trường MS+ 20 g/l sucrose + 6,5 g/l agar + 0,3 g/l than hoạt tính + 2 mg/l BAP + 0,1 mg/l IBA cho tỷ lệ tạo cụm chồi cao nhất (78,33%). Môi trường nhân nhanh là MS + 20 g/l sucrose + 6,5 g/lagar + 0,3 g/l than hoạt tính + 1,0 mg/l IBA + 1,0 mg/l Kinetin, cho hệ số nhân chồi cao nhất đạt 17,75 chồi/mẫu. Môi trường ra rễ phù hợp nhất là MS (giảm ½ lượng NH4NO3) + 20 g/l sucrose + 6,5 g/l agar + 0,7 g/l than hoạt tính, số rễ đạt 7,2 rễ/cây, chiều dài lễ đạt 11,9 cm và tỷ lệ ra rễ đạt 100%. Hỗn hợp giá thể đất phù sa + trấu hun + phân chuồng (1:1:1) với độ ẩm 80-90% phù hợp nhất cho sự sinh trưởng của cây in vitro trong vườn ươm với tỷ lệ sống đạt 100%.
Cây giống in vitro Sâm cau sẽ tạo ra nguồn nguyên liệu, để phục vụ cho ngành dược nhằm tạo sức khỏe cho cuộc sống
Vũ Ngọc Lan – Bệnh viện Cây trồng – Học viện Nông nghiệp Việt Nam