Bệnh héo vàng chuối (bệnh Panama) do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc) gây ra là một trong những dịch bệnh nguy hiểm nhất đối với ngành sản xuất chuối trên toàn cầu nói chung và Việt Nam nói riêng. Trong các chủng Foc, chủng Tropical Race 4 (Foc-TR4) được đánh giá là mối đe dọa nghiêm trọng nhất do có khả năng xâm nhiễm và gây hại nặng trên các giống chuối Tiêu (Cavendish) phục vụ xuất khẩu. Tại Việt Nam, kết quả khảo sát của Lê Thị Loan và cộng sự (2023) trên 15 mẫu chuối bị bệnh thu thập tại các tỉnh phía Bắc cho thấy chủng Foc-TR4 đã xuất hiện và chiếm tỷ lệ 20% (3/15 mẫu tại Phú Thọ, Hưng Yên và Thái Nguyên), trong khi chủng Foc-R1 vẫn chiếm đa số với 80% (12/15 mẫu).
Về đặc điểm sinh học và sinh thái, nghiên cứu của Lê Thị Loan và ctv (2023) xác định nấm Foc-TR4 có tản nấm màu trắng đến tím nhạt và hình thành hai loại bào tử vô tính: bào tử nhỏ (microconidia) không vách ngăn (kích thước 1,0–2,1 × 2,2–3,0 μm) và bào tử lớn (macroconidia) hình lưỡi liềm có 3–5 vách ngăn (kích thước 2,6–3,2 × 9,2–35,5 μm). Nấm Foc-TR4 có khả năng sinh trưởng trong dải nhiệt độ rộng từ 15°C đến 35°C, trong đó nhiệt độ tối thích cho sự phát triển của tản nấm là 25°C (đường kính tản nấm đạt 72,2 mm sau 6 ngày) và bị đình chỉ hoàn toàn ở 40°C. Về độ pH, Foc-TR4 phát triển tốt nhất trong môi
trường trung tính đến hơi axit (pH 6,0–7,0), với đường kính tản nấm đạt 74,8–77,9 mm sau 6 ngày nuôi cấy,
và tốc độ tăng trưởng giảm rõ rệt ở môi trường axit mạnh (pH 4,0).
Trước áp lực dịch bệnh và yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững, các biện pháp kiểm soát sinh học hướng tới việc sử dụng vi sinh vật đối kháng đang nhận được sự quan tâm lớn. Các thử nghiệm in vitro của Lê Thị Loan và ctv (2023) đã chứng minh tiềm năng ứng dụng cao của nhiều dòng vi sinh vật bản địa đối với chủng Foc-TR4. Cụ thể, nấm đối kháng Trichoderma asperellum thể hiện hiệu lực ức chế sợi nấm Foc-TR4 vượt trội đạt 74,52% (khi cấy trước 24 giờ) thông qua cơ chế tiết enzyme thủy phân vách tế bào (cellulase, chitinase) cùng các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có tính kháng sinh cao, làm gãy gập và dừng sự phát triển của nấm bệnh. Bên cạnh đó, các chủng nấm đối kháng Chaetomium globosum C10 và vi khuẩn đối kháng Bacillus velezensis YB9 cũng đạt hiệu lực ức chế sinh trưởng Foc-TR4 lần lượt là 67,35% và 61,33% sau 7 ngày nuôi cấy.
Nhìn chung, các kết quả nghiên cứu trên đã cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng về sự phân bố, đặc điểm sinh học của chủng Foc-TR4 tại Việt Nam, đồng thời mở ra triển vọng lớn trong việc tuyển chọn và sản xuất các chế phẩm sinh học từ Trichoderma asperellum, Chaetomium globosum và Bacillus velezensis nhằm thay thế hóa chất bảo vệ thực vật, hướng tới kiểm soát bệnh héo vàng chuối một cách an toàn và bền vững.
Kết quả nghiên cứu đã được công bố tại: https://tapchi.vnua.edu.vn/wp-content/uploads/2023/07/tap-chi-so-7.3-1.pdf